Nayua Aduh Jatri.
Alternatibako Mahai Femnista ·
Feminismoa neutroa izateari uzten dionean
Feminismoaz esanahi bakarrean hitz egitea, operazio politiko susmagarria izan daiteke gaur egun. Ez feminismoak koherentzia galdu duelako, baizik eta feminismoaren historiak unibertsaltzat aurkezten denean, unibertsalismo horrek ikuspegi partikular bat ezkutatzen duela bere logikan gogorarazten digulako: zuria, mendebaldarra, hiritarra, zisheterosexuala, eta, batez ere, askotan emakume arrazializatuen, indigenen, pobretuen, migratuen edo sexu-disidentzien esperientzietatik oso urrun dagoena. Unibertsalismo hori ez da eraikuntza abstraktu eta errugabe hutsa; botere-forma zehatz bat izan da, Ze bizitza diren defendatzeko duinak eta zeintzuk diren bazterretan utz daitezkeenak, erabakitzeko botere-hierarkizazio modu zehatz baten funtzioa bete du.
Analisi-marko honetan, feminismo dekoloniala eta intersekzionalitatea ez dira korronte berriak edo teoria eguneratuak; feminismo hegemonikoaren oinarriak sakonki zalantzan jartzen dituzten ikuspegiak dira. Ez dira marko jakin batean sartzea eskatzen duten diskurtsoak; markoa bera auzitan jartzen dute: kategoriak, lehentasunak, genealogia, isiltasunak. Ez dute feminismoa zabaltzen soilik; feminismoa bere buruari begiratzera behartzen dute, ikuspegi kritiko batetik, eta bere inplikazio historikoa aitortzera proiektu kolonial, arrazista eta kapitalistekin.
Intersekzionalitatea: zapalkuntzen batuketa baino gehiago
Feminismo dekolonialak eta intersekzionalitateak ekarpen sakona egiten diote pentsamendu feministari, baina, batez ere, birpolitizatzen dute modu erradikalean. Galdera deseroso baina saihestezina proposatzen dute: feminismoak jarrai dezake justiziaren etika aldarrikatzen, aldi berean mundu garaikidea arautzen duten hierarkia kolonialak baztertzen baditu? Galdera horri erantzuteak adostasunaren erosotasuna uztea dakar, eta onartzea emantzipazioa ezin dela leku bakar batetik pentsatu. Horrek esan nahi du Mendebaldeko modernitatea —feminismo “klasiko” askoren sehaska— boterearen kolonialitatearekin estuki lotuta dagoela. Hortik aurrera, feminismo dekoloniala ez da desbideratze bat, baizik eta beharrezko interpelazio historikoa. Kimberlé Crenshaw-ek 1980ko hamarkadaren amaieran garatutako intersekzionalitate kontzeptua hutsune zehatz bati erantzuteko sortu zen: marko juridiko eta politiko feministetan zein antirrazistetan, emakume beltzak erabat ikusezin bihurtzen ziren. Crenshawek erakutsi zuen diskriminazioaren aurkako legeek zapalkuntza-mota bakarra aitortzen zutela aldi bakoitzean, eta, horrela, aldi berean menpekotasun ardatz anitz bizi zituzten pertsonak kanpoan uzten zituztela.
Hala ere, intersekzionalitatea ez da soilik tresna juridiko bat edo identitateen taxonomia bat. Bere ekarpen nagusia epistemologikoa eta politikoa da: botere-harremanak ez direla modu independentean ezartzen, baizik eta elkarri lotuta eta aldi berean funtzionatzen dutela erakusten du. Generoa, arraza, klasea, sexualitatea, gaitasuna, nazionalitatea edo lurraldea ez dira geruza gainjarriak; elkar artikulatzen dira eta praktika batzuk beste batzuen gainean eraikitzen dituzte.
Hala ere, bere indar kritikoa gorabehera, intersekzionalitateak instituzionalizazio eta banalizazio prozesu bizkorra jasan du. Politika publikoen, dokumentu instituzionalen eta diskurtso korporatiboen “buzzword” bihurtuta, askotan aniztasun-hizkera huts batera murrizten da, desberdintasuna sortzen duten egiturak zalantzan jarri gabe. Testuinguru horietan, intersekzionalitatea keinu sinboliko bihurtzen da, ez eraldaketarako tresna.
Feminismo dekolonialak ohartarazten du kooptazio hori ez dela kasualitatea. Intersekzionalitatea bere erro antirrazista eta antikapitalistatik erauzten denean, ordena neoliberalarekin bateragarri bihurtzen da. Horrela, inklusioaz hitz egiten da birbanaketarik gabe; aniztasunaz, justiziarik gabe; ordezkaritzaz, eraldaketa estrukturalik gabe. Erronka, beraz, ez da intersekzionalitatea baztertzea, baizik eta bere ertz politikoa berreskuratzea.
Boterearen kolonialitatea eta generoaren ekoizpena
Feminismo dekoloniala Hego Globaleko pentsamendu kritikoaren tradizioan kokatzen da, bereziki boterearen kolonialitatearen teorian. Ikuspegi honek dio kolonizazioa ez zela amaitu independentzia formalekin; aitzitik, gaur egunera arte irauten duen antolaketa-eredu bat sortu zuen, hierarkia arrazial, ekonomiko, kultural eta epistemikoetan oinarritua.
Ikuspegi horretatik, generoa ezin da kategoria unibertsal eta historiko gisa ulertu. María Lugones-ek “generoaren sistema moderno/koloniala” kontzeptua proposatu zuen, kolonizazioak generoaren antolaketa binario, hierarkiko eta arrazializatua inposatu zuela azaltzeko, gizarte prekolonial askotan existitzen ez zen moduan.
Sistema hori ez zen kolonizazioaren albo-ondorio bat izan; bere tresna nagusietako bat izan zen. Gorputz kolonizatuen feminizazioa, herri indigenen animalizazioa eta emakume beltzen hipersexualizazioa esplotazioa, esklabotza eta desjabetzea legitimatzeko estrategiak izan ziren. Patriarkatu kolonialak ez zituen soilik emakumeak menperatu; gizarte-harreman osoak bortxatu zituen.
Horregatik, kolonialitatea baztertzen duen feminismoak patriarkatua sistema teoriko gisa aztertzeko joera du, bere historiatik eta indar-harremanetatik aparte. Feminismo dekolonialak, aldiz, dio ez dagoela patriarkaturik kolonialitaterik gabe, eta ez dagoela kolonialitaterik patriarkaturik gabe.
Emakume unibertsalaren mitoa eta ondorio politikoak
Feminismo dekolonialaren kritikaren jomuga nagusietako bat emakume esperientzia unibertsalaren ideia da. Urte luzez, feminismo konbentzionalaren zati handi batek “emakume” subjektu bakarra existitzen zela suposatu zuen, interes eta zapalkuntza komunak zituena, emakumeen arteko desberdintasun sakonak ukatuz.
Hego Globaleko emakumeak, esaterako, sarri aurkeztu izan dira kultura atzeratuen biktima gisa, Mendebaldeko feminismoak “salbatu” beharreko pertsona gisa. Narratiba horrek logika kolonial bat sortzen du: Iparra salbatzaile, eta gainerakoa arazo.
Feminismo dekolonialak adierazten du Hegoaldeko emakumeek jasaten dituzten indarkeria asko kapitalismo globalarekin, erauzketarekin, migrazio-politikekin eta Iparretik sustatutako esku-hartze militarrekin lotuta daudela. Lotura horiek ikusezin bihurtzeak indarkeria despolitizatzea dakar.
Subjektu unibertsala zalantzan jartzeak ez du aliantza globalak ukatzea esan nahi; berriro pentsatzea baizik, erantzukizunaren etikatik eta entzute aktibotik abiatuta. Elkartasuna ezin da inposatu; botere-asimetrien aitortzan oinarritu behar da.
Intersekzionalitatea eta indarkeriaren materialtasuna
Intersekzionalitateari duen gaur egungo arriskuetako bat gehiegizko abstrakzio batean erortzea da. Testuinguruaren baldintza materialik gabe identitateetaz hausnartzea ariketa erretokiko hutsera murriztuta egon daiteke. Feminismo dekolonialak eguneroko bizitzaren materialitatearekiko intersekzionalitatea finkatzea eskatzen du: nork garbitzen duen, nork zaintzen duen, nork migratzen duen, nor hiltzen den.
Genero-indarkeria ez da modu berean agertzen gorputz guztietan. Feminizidio, esterilizazio behartuetan, espetxeratze edo amatasun-heriotza tasetan arrazializazio eta pobretze joerak nabariak dira. Emakume indigena eta beltzek ez dute soilik indarkeria patriarkala jasaten; indarkeria estatala, erauzketakoa eta koloniala ere bai.
Ikuspegi honetatik, intersekzionalitatea ez da moda akademiko bat, biziraupenerako tresna bat baizik. Zapalkuntzaren dimentsio anitzak izendatzeak bestela naturalizatuko liratekeen indarkeriak ikusgarri bihurtzen ditu. Baina ikusgarritasun hori eraginkorra izan dadin, kapitalismo globalaren eta boterearen kolonialitatearen kritika estrukturalarekin batera joan behar du.
Hegoaldeko epistemologiak eta jakintza kokatuak
Feminismo dekolonialak ezagutza-ekoizpenaren kritika zorrotza ere egiten du: nork ekoizten du teoria feminista? Zein hizkuntzatan, zein lurraldetatik, zein esperientziatik?
Iparrak nagusitutako akademia globalean, Hegoaldeko jakintzak maiz “ikergai” bihurtzen dira, ez teoria iturri legitimo. Ikuspegi dekolonialetik pentsatzea komunitateen jakintzak eta eguneroko erresistentzien esperientziak aitortzea da. Ez da tokikoa erromantizatzea, ezta jakintza akademikoa baztertzea ere; epistemologia hegemonikoa deszentratzea baizik.
Hegoaldetik irakurritako intersekzionalitateak beste esanahi bat du: ez da identitate-kategoriak gehitzea soilik; desjabetze, migrazio behartu, esklabotza eta erresistentzia historiari lotuta dago.
Feminismo deseroso baina beharrezko baterantz
Feminismo dekolonialak eta intersekzionalitateak feminismo eroso, adostu eta unibertsalaren ideia baztertzera behartzen gaituzte. Gatazka, desberdintasuna eta deserosotasuna politika eraldatzaile baten baldintza gisa onartzera gonbidatzen gaituzte.
Feminismoa ertzetatik pentsatzea ez da inklusio sinboliko hutsa; erantzukizun historikoko ekintza da. Emakume guztiak ez dira leku beretik abiatzen, ez dituzte indarkeria berak jasaten, ezta erresistentziarako aukera berak ere.
Kolonialitatez zeharkatutako mundu batean, feminismo dekoloniala eta intersekzionalitatea ez dira aukera teoriko hutsak. Agian, feminismoak justizia sozialeko proiektu gisa zentzua izaten jarrai dezan, gutxieneko baldintzak dira.